Ιστορικές πηγές και βοηθήματα

Θα περίμενε κανείς να υπάρχουν πολλές ιστορικές πηγές που να μας περιγράφουν το παρελθόν του Προσκυνητηρίου της Παναγίας του Βρυσιού. Δυστυχώς, όμως, δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Το γιατί είναι ευκολονόητο, αν λάβουμε υπόψη μας τα όσα θα αναφερθούν στη συνέχεια. Ό, τι έχει σχέση με το Βρυσί σώθηκε, βασικά, μονάχα στην προφορική παράδοση. Ποτέ, οι προηγούμενες γενιές δεν φαντάστηκαν πως ένα μικρό εξωκλήσι της ενορίας Ταραμπάδου θ’ αποχτούσε τέτοια σημασία για ολόκληρη την εκκλησιαστική μας επαρχία. Τα λιγοστά έγγραφα που είχαν άμεση σχέση με το Βρυσί, φυλάγονταν στο ενοριακό αρχείο του Ταραμπάδου και από κει χάθηκαν ή το πιθανότερο καταστράφηκαν. Λιγοστά πράγματα διασώθηκαν, από κει και σ’ αυτά θ’ αναφερθούμε στη θέση τους, παρακάτω. Στο Αρχείο, επίσης της Αρχιεπισκοπής μας σώθηκαν λιγοστά πράγματα, κατοπινής εποχής κι ιδιαίτερα όλα εκείνα τα έγγραφα που έχουν σχέση με την επιστροφή της Εικόνας από την Πόλη στην Τήνο, στα 1937. Για την προηγούμενη, όμως, περίοδο;
Για τους περασμένους αιώνες, έχουμε έμμεσες μαρτυρίες. Το πιο ενδιαφέρον κείμενο, είναι ένα τετράδιο, που σώζεται από τα μέσα του περασμένου αιώνα, στο Αρχείο της Μονής των Ουρσουλινών (Λουτρά) και που περιγράφει το ιστορικό και τους λαϊκούς θρύλους που κυκλοφορούσαν ανάμεσα στο λαό, σχετικά με τις εκκλησίες της Παναγίας στο Βρυσί, στη Φανερωμένη (Στενή) και Καλαμάν (Βωλάξ). Πρώτο και σημαντικό βοήθημα και πηγή είναι αυτό το τετράδιο.
Δεύτερη σημαντική πηγή είναι το τεύχος που τυπώθηκε από τον τότε Αρχιεπίσκοπο της Αθήνας Ιωάννη Φιλιππούση, στα 1937, με τίτλο: «Η Εικών της Παναγίας του Βρεσιού, η ευρεθείσα κατά τον 17 αιώνα». Σ’ αυτό το 30σέλιδο τευχίδιο, συγκεντρώθηκαν όλες εκείνες οι προφορικές παραδόσεις που κυκλοφορούσαν και διαδίδονταν και κληρονομιούνταν από στόμα σε στόμα, αλλά συμπεριλήφθηκε και ένας ορισμένος αριθμός ενόρκων καταθέσεων, σχετικά με διάφορα συμβάντα. Ο συντάκτης αυτού του τεύχους είχε υπόψη του το τετράδιο του Αρχείου της Μονής των Ουρσουλινών, απ’ όπου άντλησε και πολλές πληροφορίες.

Εκτός από τη μαρτυρία του Μ. Ζαλώνη που προαναφέραμε και που είναι ιδιαίτερα πολύτιμη, εξαιτίας της αρχαιότητάς της (βασικά πρόκειται για μαρτυρία του τέλους του 18ου αιώνα), θ’ αναφερθούμε και σ’ άλλες μαρτυρίες, γραπτές και προφορικές, που κατά καιρούς συλλέχτηκαν.